De komst van ICT in het onderwijs: vloek of zegen?
door Minne van Dodeweerd
Op 17 november 1988 werd ik geboren. Op diezelfde dag was Piet Beertema de allereerste Nederlander die toegang had tot internet (Posthumus, 2013). Met de komst van internet werd de wereld van de media ineens veel groter. Waar het eerst nog met name radio, kranten en televisie betrof, kregen we met de intrede van het internet toegang tot een heel nieuw medium. We zijn bijna dertig jaar verder.
Internet is inmiddels draadloos, wat ons de mogelijkheid biedt altijd en overal ‘online’ te kunnen zijn, mits we beschikken over een computer, smartphone of tablet. Hoe goed gaan wij om met de media die wij tot onze beschikking hebben? Hoe gaat de jeugd ermee om? Hoe ‘mediawijs’ zijn wij?
Mediawijsheid. De Raad voor Cultuur introduceerde het begrip in 2005 als: ’… het geheel van kennis, vaardigheden en mentaliteit waarmee burgers zich bewust, kritisch en actief kunnen bewegen in een complexe, veranderlijke en fundamenteel gemedialiseerde wereld’. Om dat te kunnen realiseren, moet de gebruiker vaardigheden hebben om de technologie effectief en efficiënt te gebruiken (2005). In andere woorden: de gebruiker heeft een bepaalde mate van ict geletterdheid.
Laat ik me richten op de jeugd. Zij zijn tenslotte onze nieuwe ‘internetverbinding’, de toekomst.
Het Ludgercollege in Doetinchem is een iPad-school. Dit betekent dat leerlingen die hier onderwijs volgen, les krijgen met een iPad. Boeken worden vervangen door de dunne, handzame uitvinding van Steve Jobs en leerlingen kunnen de hele dag online zijn, waarbij ze voorbereid zouden worden op de digitale toekomst.
Toch klinken er op school veel negatieve geluiden. Niet alleen ouders zetten vraagtekens bij het gebruik van iPads, ook de leerlingen lijken niet goed te te functioneren. Minecraft is interessanter dan de opdrachten van biologie, geschiedenis of Nederlands. De filters van Snapchat lijken mooier dan het ‘echte’ leven. De groepsapp kan geen heel lesuur alleen gelaten worden. Sterker nog, als je niet reageert, val je buiten de groep. En daar wordt het niet alleen onwenselijk, maar kan het gerust zorgwekkend genoemd worden. Applicatiebeheerder Ursula Bergevoet onderschrijft deze zorg. ‘Leerlingen zien niet in wat het effect van hun online gedrag is. Hun mate van geluk lijkt te worden bepaald door de connectie die zij online voelen, terwijl ze geen oog meer hebben voor de realiteit. Hun iPad lijkt vooral gebruikt te worden als amusement, terwijl het bedoeld is als ondersteuning van het leerproces.’ Bergevoet vervolgd haar pleidooi door aan te geven dat de lessen op school onvoldoende aansluiten bij de invoering van de iPad. ‘Sinds we hier op school met een iPad werken, hebben leerlingen geen extra lessen gehad in het gebruik van ICT.’
Leerlingen op het Ludger krijgen aan het begin van het eerste jaar een half jaar ICT. Tijdens die lessen krijgen ze informatie over hoe ze een powerpointpresentatie maken, wat de mogelijkheden zijn met Excel en wat de gevaren zijn van bepaalde informatie op ‘het net’ slingeren. Er valt te concluderen dat de leerlingen vooral gestuurd worden naar ICT geletterdheid en in veel mindere mate naar mediawijsheid. Hoe is het mogelijk dat een school die iPad-onderwijs aanbiedt, zo weinig aandacht besteedt aan hoe ermee omgegaan moet worden? Voorstanders van iPad-onderwijs noemen een aantal voordelen. Zo zou een iPad de creativiteit van leerlingen stimuleren en is het eenvoudiger om in de klas te differentiëren (Hamel, 2011).
Om eerlijk te zijn ervaar ik weinig voordelen aan het lesgeven met een iPad. Zo vraag ik mij af of de continue stroom van visuele invullingen niet als gevolg hebben dat het juist de creativiteit en verbeeldingskracht van een leerling afzwakt. Daarnaast hebben de iPads een nadelig effect op de concentratie van leerlingen. Wanneer het apparaat verbinding heeft met de lesstof, kunnen inkomende berichten of meldingen van spelletjes niet buiten de deur gehouden worden. Met één beweging zitten ze in het volgende level van hun favoriete spel. Bovendien zijn er al gevallen bekend van kinderen met een ernstige iPad-verslaving. Deze relatief nieuwe verslavingsvorm komt met name voor bij kinderen tussen de 10 en 19 jaar (Barbier, 2018). Juist die groep, volgt voor een groot deel onderwijs op de middelbare school. Het is op zijn minst twijfelachtig te noemen dat wij deze gevoelige en risicovolle groep, zo langdurig aan technologie blootstellen.
In mijn les werken we met zowel boeken als de iPad. Toen ik doorkreeg dat het nogal dubbelop was om beide mee te sjouwen, stelde ik voor om de boeken thuis te laten en voortaan vanaf de iPad met de stof te werken. Welgeteld vijf leerlingen van een totaal van negentig, laten tegenwoordig hun boeken thuis. De rest vindt het gestaar naar het scherm helemaal niet prettig en geven daarbij aan zich veel beter te kunnen concentreren met een boek om uit te leren. En dan hebben we het nog niet eens over cyberpesten en het schenden van privacy. Want ook dat doen leerlingen met die iPad (Hamel, 2011).
Het apparaat wordt niet enkel gebruikt om informatie te vergaren, in tegendeel. ‘We kunnen geen exacte cijfers geven, maar naar schatting gebruiken alle leerlingen hun iPad meer voor spelletjes en sociale media, dan voor het onderwijs’, weet Bergevoet te vertellen. Op de vraag of de school daar maatregelen voor treft, reageert zij ontkennend. ‘Er is geen beginnen aan. Wel zijn we bezig om bepaalde applicatie ontoegankelijk te maken. Als dat rond is, kunnen leerlingen bijvoorbeeld niet meer bij games en sociale apps zoals Instagram. Overigens is dit uitsluitend functioneel wanneer de leerling met de iPad verbonden is met het netwerk van school. Thuis kunnen de leerlingen doen wat ze willen, dat is dan de verantwoordelijkheid voor de ouders.’
Dat netwerk van school is ook wel een punt. ‘Mevrouw, ik heb geen WiFi!’ Een zin die ik op een dag geregeld hoor. Niet zelden ligt het netwerk eruit, waardoor contact met het Digibord niet mogelijk is. Nu kan een improviserende docent daar best mee weg komen, leerlingen ondervinden ook hinder aan het ontbreken van een goed functionerend WiFi-netwerk. Een leerling illustreert: ’Dan moeten we bijvoorbeeld een opdracht maken op de site van de methode, ligt het internet er weer uit. De docent gaat dan iemand van ICT halen, komt na tien minuten een keer terug en de man van ICT zegt alleen maar: ‘even resetten kan wel helpen.’ Ben je dus al vijftien minuten van de les alleen maar bezig met het internet laten werken.’ Bergevoet wijt dit aan, verrassing, bezuinigen. ‘Met het teruglopende aantal leerlingen is de school overal zoveel mogelijk aan het bezuinigen. Een internetverbinding die voor alle leerlingen en docenten altijd gegarandeerd werkt, kost handen met geld. Daar wil de school niet in investeren. Dat geldt ook voor extra lessen ICT. Dat kost uren en uren kosten geld.’ Dus dan maar niet mediawijze en ict-geletterde leerlingen? ‘Ja, die conclusie kun je dan wel trekken. We doen er wel iets aan, maar veel te weinig.’
Het invoeren van de iPad leek een droom die uitkwam, maar inmiddels is duidelijk dat de effecten veelal nadelig zijn. Leerlingen gebruiken het middel niet zoals het is bedoeld, wat zij er precies mee doen is nauwelijks te controleren en dan hebben we nog te maken met de problemen die het apparaat zelf heeft. Geen WiFi, een lege batterij, een uit te voeren update die te lang duurt en het maken van opdrachten in de weg staat. Allerlei nieuwetijdsziekten zijn geboren, zoals FOMO (fear of missing out), Infobesitas en nomofobie (Steeman, 2013). Ik zou haast verlangen naar 17 november 1988, toen lessen nog gewoon lessen konden zijn zonder de constante toestroom aan informatie en de ziekelijke verleidingen die de komst van het internet met zich mee heeft gebracht.
Literatuurlijst
Barbier, J. (2018) Zijn we verslaafd en dommer worden door het internet? Of juist creatiever en bewuster? via https://www.volkskrant.nl/de-gids/zijn-we-verslaafd-en-dommer-geworden-door-het-internet-of-juist-creatiever-en-zelfbewuster-~b03206e0/ geraadpleegd op 20 oktober 2018
Gelder, L. van (2017) iPadschool kreeg na sluiting toch nog geld. via http://www.parool.nl/amsterdam/ipadschool-kreeg-na-sluiting-toch-nog-geld~a4479081/ Geraadpleegd op 10 september 2017
Hamel, E. (2011) De voor- en nadelen van ICT in het onderwijs. via https://www.dub.uu.nl/nl/artikel/de-voor-en-nadelen-van-ict-het-onderwijs Geraadpleegd op 10 september 2017
Huygen, M. (2015) Werkt de iPadschool? via https://www.nrc.nl/nieuws/2015/11/07/digitaal-is-geen-dogma-1553286-a315962 Geraadpleegd op 10 september 2017
Ludgercollege http://website.ludgercollege.nl/listing/12/Onderwijskundige-visie/ Geraadpleegd op 10 september 2017
Nieuwenhuis, M. (2013) 21st Century Skills: ICT-geletterdheid via https://www.tumult.nl/21st-century-skills-ict-geletterdheid/ Geraadpleegd op 10 september 2017
Posthumus, N. (2013) 25 jaar internet in Nederland -een kwestie van goed ‘netwerken’ via https://www.nrc.nl/nieuws/2013/11/17/25-jaar-internet-in-nederland-een-kwestie-van-goed-netwerken-a1429671 Geraadpleegd op 20 oktober 2018
Redactie (2016) Verslaafd aan het internet? Dit zijn de symptomen via http://www.ad.nl/gezond/verslaafd-aan-het-internet-dit-zijn-de-symptomen~a732c2e3/ Geraadpleegd op 20 oktober 2018
Steeman, G. (2013) Hoe erg is socialbesitas eigenlijk? via https://www.mediawijzer.net/hoe-erg-is-socialbesitas-eigenlijk/ geraadpleegd op 10 december 2018
Zuiderman, D. Mediawijsheid Competentiemodel via https://www.mediawijzer.net/van-mediawijzer-net/competentiemodel/ Geraadpleegd op 12 september 2017
